از ثروت ملی تا رفاه عمومی؛ حلقه مفقوده کجاست؟

یادداشت سردبیر

ایران از منابع طبیعی، موقعیت راهبردی و سرمایه انسانی ارزشمندی برخوردار است؛ اما پرسش اساسی این است که چرا این ظرفیت‌ها هنوز به اندازه کافی در زندگی و معیشت مردم نمود پیدا نکرده‌اند؟

ایران را اگر از روی نقشه منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی، ظرفیت‌های انسانی، تاریخی و اقتصادی‌اش بشناسیم، با یکی از سرزمین‌های برخوردار جهان روبه‌رو هستیم؛ کشوری که از ذخایر عظیم نفت و گاز، معادن ارزشمند، زمین‌های مستعد کشاورزی، تنوع اقلیمی، موقعیت راهبردی در منطقه و نیروی انسانی توانمند برخوردار است. سرزمینی که می‌تواند نه‌تنها نیازهای خود را تأمین کند، بلکه در بسیاری از عرصه‌ها به یکی از بازیگران مهم اقتصاد منطقه و جهان تبدیل شود.

اما یک پرسش اساسی همچنان بی‌پاسخ مانده است: چرا در چنین سرزمین ثروتمندی، بخش بزرگی از مردم برای تأمین نیازهای اولیه زندگی با دشواری دست‌وپنجه نرم می‌کنند؟

چگونه ممکن است کشوری با این حجم از ظرفیت‌های طبیعی و اقتصادی، شاهد نگرانی مستمر خانوارها درباره مسکن، اشتغال، درمان، آموزش و آینده فرزندانشان باشد؟ چرا ثروت ملی در زندگی روزمره مردم آن‌چنان که باید به امنیت اقتصادی، قدرت خرید و کیفیت زندگی تبدیل نمی‌شود؟

مسئله ایران، صرفاً کمبود منابع نیست؛ مسئله اصلی، چگونگی مدیریت، بهره‌برداری، خلق ارزش و توزیع منافع این منابع است.

ثروت یک کشور را نمی‌توان فقط با میزان ذخایر نفت، گاز، طلا، مس یا سایر منابع معدنی سنجید. ثروت واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که منابع طبیعی به تولید پایدار، اشتغال مولد، فناوری، رفاه عمومی و فرصت‌های برابر تبدیل شوند. در غیر این صورت، حتی برخوردارترین سرزمین‌ها نیز ممکن است مردمانی داشته باشند که احساس فقر و محرومیت کنند.

ایران امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازنگری در نگاه خود به توسعه اقتصادی است. اقتصاد متکی بر فروش منابع خام، بدون تقویت زنجیره ارزش، توسعه صنایع پایین‌دستی، افزایش بهره‌وری و حمایت مؤثر از تولید، نمی‌تواند به‌تنهایی آینده‌ای باثبات برای جامعه بسازد.

از سوی دیگر، نمی‌توان از توسعه سخن گفت اما سرمایه انسانی را نادیده گرفت. جوانی که فرصت شغلی متناسب با توانایی خود پیدا نمی‌کند، متخصصی که آینده حرفه‌ای روشنی پیش روی خود نمی‌بیند، کارآفرینی که با موانع متعدد مواجه است و خانواده‌ای که بخش بزرگی از درآمدش صرف هزینه‌های ضروری می‌شود، هرکدام بخشی از واقعیت اقتصادی کشور را روایت می‌کنند.

در این میان، اعتماد عمومی نیز سرمایه‌ای تعیین‌کننده است. مردم باید احساس کنند که منابع کشور برای ساختن آینده مشترک به کار گرفته می‌شود؛ تصمیم‌های اقتصادی قابل پیش‌بینی‌اند، فرصت‌ها بر پایه شایستگی توزیع می‌شوند و منافع توسعه به زندگی عموم جامعه راه پیدا می‌کند.

البته نمی‌توان چالش‌های خارجی، تحریم‌ها، محدودیت‌های مالی و فشارهای بین‌المللی را در ارزیابی وضعیت اقتصادی ایران نادیده گرفت؛ اما تقلیل همه مشکلات به عوامل بیرونی نیز راهگشا نیست. کیفیت سیاست‌گذاری، ثبات قوانین، شفافیت، مبارزه با فساد، پاسخ‌گویی نهادها و کارآمدی نظام اجرایی، عواملی هستند که در محدوده تصمیم‌گیری داخلی قرار دارند و می‌توانند مسیر بهره‌برداری از ظرفیت‌های کشور را تغییر دهند.

نکته مهم‌تر آن است که نباید فقر را به یک وضعیت عادی و اجتناب‌ناپذیر تبدیل کرد. نباید جامعه به شرایطی عادت کند که برخورداری از مسکن مناسب، درمان باکیفیت، آموزش مطلوب و حداقل امنیت اقتصادی به آرزو تبدیل شود.

ایران برای ثروتمند شدن به منابع طبیعی بیشتری نیاز ندارد؛ پیش از هر چیز به نظامی کارآمد برای تبدیل ظرفیت‌های موجود به ارزش اقتصادی و اجتماعی نیازمند است. به اقتصادی که تولیدکننده را تقویت کند، سرمایه را به فعالیت مولد هدایت کند، نیروی انسانی را حفظ کند و فرصت رشد را در اختیار اقشار مختلف جامعه قرار دهد.

ایران زمانی واقعاً ثروتمند خواهد بود که ثروت آن را بتوان در سفره مردم، آرامش خانواده‌ها، امید جوانان، امنیت شغلی، کیفیت خدمات عمومی و چشم‌انداز روشن نسل آینده مشاهده کرد.

ثروت یک ملت، فقط آن چیزی نیست که زیر خاک و در دل زمین دارد؛ ثروت واقعی، کیفیت زندگی مردمی است که روی آن خاک زندگی می‌کنند.

شاید امروز مهم‌ترین پرسش پیش روی سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران کشور همین باشد: در سرزمینی با این همه ظرفیت و امکان، چرا هنوز فاصله میان ثروت ملی و رفاه عمومی چنین محسوس است؟

پاسخ به این پرسش، نقطه آغاز هر برنامه جدی برای توسعه ایران است./